ضدعفونی استخر کشاورزی یعنی آب استخر را از نظر آلودگی میکروبی، جلبک و لجن در حدی نگه دارید که به گیاه، لوله‌های آبیاری قطره‌ای و مصرف‌کننده محصول آسیب نزند. راه اصلی این است که سالی یک یا دو بار استخر را خالی، لجن‌روبی و شست‌وشو کنید و دیواره‌ها را با محلول کلر ضدعفونی کنید؛ در دوره بهره‌برداری هم ورودی آب را تمیز نگه دارید، از ورود کود و فاضلاب جلوگیری کنید و فقط در صورت نیاز با کلر کم و کنترل‌شده کار کنید. برای آبیاری، کلر آزاد باقی‌مانده کمتر از حدود ۱ میلی‌گرم در لیتر معمولاً برای گیاه مشکلی ندارد، اما در آبیاری بارانی بالاتر از حدود ۵ میلی‌گرم در لیتر می‌تواند برگ گیاهان حساس را بسوزاند.
استخر کشاورزی با استخر شنا فرق دارد: حجمش زیاد است، آب در آن مدتی می‌ماند، نور خورشید و مواد آلی کلر را سریع مصرف می‌کنند و گاهی ماهی هم در آن نگهداری می‌شود. برای همین نسخه‌های ضدعفونی استخر شنا را نباید عیناً برای آن به کار برد. این راهنما برای استخر ذخیره آب کشاورزی و استخر باغ، از هر جنسی، نوشته شده است.
چرا آب استخر کشاورزی آلوده می‌شود؟
- آب ورودی: آب رودخانه، قنات، کانال یا پساب، باکتری، جلبک و لای همراه دارد. آب چاه معمولاً تمیزتر است، اما ممکن است آهن و منگنز داشته باشد که در استخر رسوب میکند.
- نور و مواد مغذی: آفتاب مستقیم و نیترات و فسفات آب، به‌خصوص اگر رواناب کود به استخر برسد، جلبک را سریع رشد می‌دهد.
- لجن کف: لای و برگ و جلبک مرده در کف جمع می‌شود، بو می‌دهد و محل رشد میکروب است.
- حیوانات و پرندگان: فضولات آن‌ها آلودگی میکروبی می‌آورد.
- آب راکد: آبی که مدت‌ها جابه‌جا نشود، کم‌اکسیژن و بدبو می‌شود و محل تخم‌گذاری پشه است.
کی ضدعفونی لازم است و کی نه؟
| وضعیت | اقدام پیشنهادی |
|---|---|
| آب برای آبیاری قطره‌ای است و قطره‌چکان‌ها می‌گیرند | فیلتر مناسب و کلرزنی کنترل‌شده در مسیر لوله، نه در کل استخر |
| آب برای سبزی و صیفی است که خام خورده می‌شود | آب ورودی را بشناسید، استخر را تمیز نگه دارید و در صورت آلودگی میکروبی با کلر کنترل‌شده ضدعفونی کنید |
| آب سبز و جلبکی است | کاهش نور و مواد مغذی، لجن‌روبی؛ کلر فقط برای کنترل کوتاه‌مدت |
| استخر ماهی دارد | کلر در آب نریزید؛ مدیریت جلبک و هوادهی، و ضدعفونی فقط وقتی استخر خالی است |
| استخر پس از زمستان یا خشکسالی دوباره پر می‌شود | خالی کردن کامل، لجن‌روبی، شست‌وشو و ضدعفونی دیواره‌ها |
| آب بو می‌دهد یا کف آن لجن ضخیم دارد | خالی کردن و لجن‌روبی؛ ضدعفونی آب پر بدون لجن‌روبی بی‌اثر است |
ضدعفونی استخر خالی، قدم‌به‌قدم
مؤثرترین ضدعفونی وقتی است که استخر خالی است، چون کلر با لجن و مواد آلی مصرف نمی‌شود و مستقیم به دیواره‌ها می‌رسد.
- تخلیه: آب را تا جای ممکن برای آبیاری مصرف کنید و بقیه را تخلیه کنید.
- لجن‌روبی: لجن کف را با بیل و فرغون یا پمپ لجن‌کش خارج کنید. لجن استخر سرشار از مواد آلی است و اگر آلوده به فاضلاب نباشد، پس از خشک شدن می‌تواند به خاک باغ برگردد.
- شست‌وشو: دیواره‌ها و کف را با آب پرفشار بشویید و جلبک چسبیده را با برس بردارید.
- بازدید سازه: این مناسب‌ترین فرصت برای دیدن ترک‌ها، درزهای باز و پوشش فرسوده است. اگر استخر نشتی دارد، الان وقت ترمیم است؛ روش‌ها را در آب‌بندی استخر کشاورزی بخوانید.
- ضدعفونی دیواره‌ها: محلول کلر رقیق، در رویه رایج حدود ۵۰ تا ۱۰۰ میلی‌گرم در لیتر کلر (تقریباً یک لیتر وایتکس ۵ درصد در ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ لیتر آب)، با سم‌پاش یا برس روی دیواره و کف زده می‌شود و حدود نیم ساعت تا یک ساعت می‌ماند.
- آبکشی: دیواره‌ها با آب تمیز آبکشی می‌شوند و آب آبکشی به مزرعه و درخت نمی‌رود؛ به زمین بایر و دور از چاه تخلیه می‌شود.
- پر کردن: استخر با آب تمیز پر می‌شود. اگر ماهی دارید، پیش از رها کردن ماهی صبر کنید تا کیت سنجش، کلر آزاد را صفر نشان دهد.
برای استخرهای ژئوممبران و پوشش پلیمری، از برس سیمی و آب خیلی پرفشار نزدیک به ورق پرهیز کنید تا پوشش آسیب نبیند.
حد مجاز کلر در آب کشاورزی
کلر آزاد باقی‌مانده در آب آبیاری برای بیشتر گیاهان در غلظت‌های کم مشکلی ندارد. راهنماهای رایج کیفیت آب آبیاری، به‌خصوص راهنماهای آبیاری با آب تصفیه‌شده، برای آبیاری بارانی کلر باقی‌مانده کمتر از حدود ۱ میلی‌گرم در لیتر را بی‌مشکل می‌دانند. بین ۱ تا ۵ ممکن است برگ گیاهان حساس آسیب ببیند و بیشتر از حدود ۵ میلی‌گرم در لیتر پرخطر است. گیاهان گلدانی، نشاء و برخی سبزی‌ها حساس‌ترند. در آبیاری قطره‌ای، آب به برگ نمی‌رسد و تحمل بیشتر است، اما بهتر است همیشه آب را با کیت سنجش کلر آزاد بسنجید.
کلر در pH پایین‌تر از حدود ۷٫۵ مؤثرتر است و هرچه pH بالاتر برود، اثرش کمتر می‌شود. در آب قلیایی، که در بسیاری از آب‌های چاه ایران رایج است، کلر کم‌اثرتر است و مقدار بیشتری لازم می‌شود؛ پیش از برنامه‌ریزی، pH آب را هم بسنجید.
مقدار کلر را چطور حساب کنیم؟
اول حجم آب استخر را به متر مکعب حساب کنید (طول × عرض × عمق آب به متر). روش را در فرمول محاسبه حجم آب استخر ببینید. هر یک میلی‌گرم در لیتر کلر در هر متر مکعب آب یعنی یک گرم کلر خالص. پس:
- برای رساندن ۱۰۰ متر مکعب آب به ۱ میلی‌گرم در لیتر، حدود ۱۰۰ گرم کلر خالص لازم است.
- با وایتکس یا آب ژاول با حدود ۵ درصد کلر فعال، این مقدار تقریباً ۲ لیتر است. غلظت محصول را از برچسب آن بخوانید، چون بین محصولات فرق دارد و با ماندن کم می‌شود.
- با پودر کلر (هیپوکلریت کلسیم) با حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد کلر فعال، تقریباً ۱۵۰ گرم لازم است.
این عدد مقدار اولیه است. آب سبز، لجن‌دار یا پر از مواد آلی، بخشی از کلر را بلافاصله مصرف میکند و آفتاب هم کلر را تجزیه میکند؛ برای همین مقدار واقعی را با سنجش کلر آزاد چند ساعت پس از افزودن تنظیم کنید. کلر را عصر اضافه کنید، پودر را پیش از ریختن در سطل آب حل کنید (آب را در سطل بریزید و بعد پودر را به آب اضافه کنید، نه برعکس) و محلول را در چند نقطه پخش کنید. نکات بیشتر درباره استفاده از وایتکس در وایتکس برای ضدعفونی استخر آمده است.
برای لوله‌های آبیاری قطره‌ای، کلرزنی معمولاً با دستگاه تزریق در مسیر انجام می‌شود و کلر باقی‌مانده در انتهای خط اندازه‌گیری می‌شود. اگر کود یا اسید هم تزریق می‌کنید، هیچ‌کدام را با کلر در یک مخزن نریزید و هم‌زمان از یک تزریق‌کننده وارد نکنید؛ مخلوط کلر و اسید گاز کلر آزاد میکند. برای اسیدشویی و کلرزنی لوله‌ها توصیه کارشناس آبیاری را بگیرید.
جلبک و لجن: پیشگیری مهم‌تر از ضدعفونی
کلر در استخر بزرگ و آفتاب‌گیر چند روز بیشتر دوام نمی‌آورد و جلبک دوباره برمی‌گردد. پیشگیری ماندگارتر است:
- جلوی ورود رواناب کود، فضولات دام و فاضلاب به استخر را با جوی و دیواره دور استخر بگیرید.
- آب ورودی را از توری یا فیلتر ساده رد کنید تا برگ و لای کمتری وارد شود.
- سایه‌بان، پوشش شناور یا کاشت درخت در ضلع جنوبی، نور و رشد جلبک را کم میکند.
- آب را در گردش نگه دارید؛ ورودی و خروجی را در دو سمت مخالف بگذارید یا از هوادهی استفاده کنید.
- هر سال لجن‌روبی کنید.
بعضی کشاورزان برای جلبک از سولفات مس استفاده می‌کنند. این ماده برای ماهی و موجودات آبزی سمی است، در خاک انباشته می‌شود و مقدار نادرست آن به گیاه آسیب می‌زند؛ بدون توصیه کارشناس به کار نبرید. روش‌های بیشتر در جلوگیری از جلبک زدن آب استخر آمده است.
استخری که ماهی دارد
کلر حتی در غلظت‌های بسیار کمی که برای گیاه بی‌خطرند، برای ماهی می‌تواند کشنده باشد. در استخری که ماهی دارد، آب را کلرزنی نکنید؛ کیفیت آب را با تعویض تدریجی آب، هوادهی، تغذیه کنترل‌شده و لجن‌روبی دوره‌ای نگه دارید و ضدعفونی را به زمانی بگذارید که استخر خالی است. اگر آب استخر ماهی‌دار برای سبزی خام مصرف می‌شود، با کارشناس بهداشت مشورت کنید.
نکات ایمنی کار با کلر و استخر
- هرگز کلر را با اسید، جوهر نمک یا سرکه مخلوط نکنید. این ترکیب گاز کلر آزاد میکند که در فضای بسته کشنده است. کلر را با آمونیاک یا کود اوره هم مخلوط نکنید.
- پودر کلر یک ماده اکسیدکننده است. آن را دور از روغن، گازوئیل، کود، کاه و مواد آلی، در ظرف دربسته و جای خشک و سایه نگه دارید؛ تماس آن با این مواد می‌تواند آتش بگیرد. انواع مختلف کلر، مثل پودر و قرص، را هم در یک ظرف نریزید. در صورت آتش‌سوزی با آتش‌نشانی ۱۲۵ تماس بگیرید.
- هنگام کار با کلر دستکش، عینک و ماسک بزنید و پشت به باد بایستید.
- اگر کلر به چشم پاشید، چشم را دست‌کم ۱۵ دقیقه با آب تمیز بشویید. اگر کسی گاز کلر استنشاق کرد و سرفه شدید یا تنگی نفس داشت، او را به هوای آزاد ببرید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
- داخل استخر خالی و عمیق، به‌خصوص وقتی لجن تازه در آن است یا محلول کلر روی دیواره‌ها پاشیده‌اید، تنها نروید. گازهای حاصل از تجزیه لجن و بخار کلر از هوا سنگین‌ترند و در کف استخر گود جمع می‌شوند. همیشه یک نفر بیرون استخر بماند و نردبان محکم باشد. اگر کسی در کف استخر بیهوش شد، بدون تجهیزات تنفسی برای نجاتش پایین نروید و فوراً با آتش‌نشانی ۱۲۵ و اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید.
- استخر پر خطر غرق شدن کودک و دام دارد. حصار، نردبان خروج و طناب نجات کنار استخر بگذارید. در صورت غرق‌شدگی، فوراً با ۱۱۵ تماس بگیرید.
- کلر و آب آبکشی را دور از چاه آب شرب تخلیه کنید.
چه وقت سراغ متخصص بروید
- آب استخر با وجود لجن‌روبی و کلرزنی مدام سبز و بدبو می‌شود.
- استخر نشتی دارد یا دیواره‌ها ترک و پوشش فرسوده دارند.
- می‌خواهید استخر نو بسازید و ورودی، خروجی، تخلیه کف و دسترسی برای لجن‌روبی از اول درست طراحی شوند.
- آب برای محصولی است که خام خورده می‌شود و منشأ آلودگی روشن نیست.
گروه مهندسی برکه استخر ذخیره آب کشاورزی و باغ را در قالب ساخت آب‌انبار و مخزن ذخیره آب طراحی، اجرا و آب‌بندی میکند. کارشناس ما حضوری و رایگان وضع استخر و آب ورودی را بررسی میکند و می‌گوید مشکل از سازه، طراحی یا نگهداری است. برای بازدید رایگان در تهران، البرز و حومه با ۰۲۱ ۲۸۴۲ ۴۶۵۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های رایج درباره ضدعفونی استخر کشاورزی
برای ضدعفونی استخر باغ چقدر کلر بزنیم؟
برای آب آبیاری، کلر آزاد باقی‌مانده حدود ۱ میلی‌گرم در لیتر یا کمتر معمولاً کافی است و برای گیاه مشکلی ندارد. هر متر مکعب آب برای ۱ میلی‌گرم در لیتر حدود ۱ گرم کلر خالص می‌خواهد. آب لجن‌دار و سبز کلر بیشتری مصرف میکند، پس مقدار را با کیت سنجش تنظیم کنید.
آیا آب کلرزده به درخت و گیاه آسیب می‌زند؟
در غلظت کم معمولاً نه. کلر باقی‌مانده زیر حدود ۱ میلی‌گرم در لیتر برای بیشتر گیاهان مشکلی ندارد. غلظت‌های بالا، به‌خصوص در آبیاری بارانی روی برگ، می‌تواند گیاهان حساس را بسوزاند. محلول غلیظ ضدعفونی دیواره را هرگز به مزرعه نفرستید.
با وایتکس می‌شود استخر کشاورزی را ضدعفونی کرد؟
بله؛ وایتکس محلول هیپوکلریت سدیم است و همان کلر را می‌دهد. غلظت آن کمتر از پودر کلر است، پس مقدار بیشتری لازم است. از وایتکس معطر یا افزودنی‌دار استفاده نکنید و غلظت را از برچسب بخوانید.
چند وقت یک بار استخر کشاورزی را تمیز کنیم؟
در بیشتر باغ‌ها سالی یک بار لجن‌روبی و شست‌وشوی کامل، معمولاً در زمستان یا پیش از شروع فصل آبیاری، کافی است. اگر آب ورودی گل‌آلود است یا جلبک زیاد دارد، دو بار در سال لازم می‌شود.
چطور آب سبز استخر باغ را صاف کنیم؟
کلر آب سبز را موقتاً روشن میکند، اما جلبک با نور و کود برمی‌گردد. ورود کود و رواناب را قطع کنید، سایه یا پوشش بگذارید، آب را در گردش نگه دارید و لجن را خارج کنید. کلر را فقط برای کنترل کوتاه‌مدت و با سنجش به کار ببرید.
آیا کلر برای آب استخری که ماهی دارد مناسب است؟
نه. کلر حتی در غلظت کم برای ماهی می‌تواند کشنده باشد. در استخر ماهی‌دار کیفیت آب را با هوادهی، تعویض تدریجی آب و لجن‌روبی نگه دارید و ضدعفونی را به زمانی بگذارید که استخر خالی است.