استخر ذخیره آب باران مخزنی است که آب جمع‌شده از بام، حیاط یا سطح زمین را برای آبیاری، شستشو یا مصارف غیرآشامیدنی نگه می‌دارد. حجم آن از مساحت سطح جمع‌آوری، بارش سالانه منطقه و مصرف شما حساب می‌شود؛ جنس آن بسته به حجم و محل، بتنی، بلوکی با پوشش آب‌بند، خاکی با ژئوممبران یا مخزن پیش‌ساخته پلاستیکی است. سه جزء را نباید حذف کرد: فیلتر یا سیستم دور ریختن آب اول باران، سرریز ایمن و درپوش یا حصار.
آب باران را برای چه مصرفی ذخیره می‌کنید
مصرف، طراحی را تعیین میکند. آب باران بام معمولاً تمیزتر از رواناب حیاط است، اما گرد و خاک، برگ، فضله پرنده و ذرات ایزوگام یا آسفالت بام را با خود می‌آورد.
- آبیاری باغ و فضای سبز: رایج‌ترین مصرف. فیلتر درشت و ته‌نشینی معمولاً کافی است.
- شستشوی حیاط، خودرو و فلاش تانک: فیلتر ریزتر و لوله‌کشی جدا از شبکه آب شرب لازم است.
- آب شرب: آب باران بدون تصفیه و ضدعفونی و آزمایش، برای نوشیدن مناسب نیست. این کاربرد طراحی و تصفیه جداگانه می‌خواهد و این مقاله آن را پوشش نمی‌دهد.
لوله‌کشی آب باران هرگز نباید مستقیم به لوله آب شرب ساختمان وصل شود؛ برگشت آب ذخیره به شبکه، آن را آلوده میکند.
ابعاد استخر ذخیره آب باران را چطور حساب کنیم
حجم آبی که در یک سال جمع می‌شود از این رابطه تقریبی به دست می‌آید:
حجم سالانه (لیتر) ≈ مساحت سطح جمع‌آوری (متر مربع) × بارش سالانه (میلی‌متر) × ضریب رواناب
هر میلی‌متر بارش روی یک متر مربع، یک لیتر آب است. ضریب رواناب نشان می‌دهد چه بخشی از آن واقعاً به مخزن می‌رسد: برای بام ایزوگامی یا فلزی حدود ۰٫۸ تا ۰٫۹، برای بام موزاییکی کمی کمتر و برای حیاط خاکی یا چمن خیلی کمتر.
مثال: بامی به مساحت ۱۰۰ متر مربع در منطقه‌ای با بارش سالانه حدود ۲۵۰ میلی‌متر و ضریب ۰٫۸ در سال حدود ۲۰ هزار لیتر، یعنی حدود ۲۰ متر مکعب آب می‌دهد. بارش منطقه خودتان را از آمار هواشناسی نزدیک‌ترین ایستگاه بگیرید؛ در دامنه‌های البرز و مناطق کوهستانی مثل لواسان و دماوند، بارش از جنوب تهران بیشتر است.
این عدد حجم کل سال است، نه حجم لازم مخزن. در اقلیم ما بیشتر باران در پاییز، زمستان و اوایل بهار می‌بارد و مصرف آبیاری در تابستان است. پس مخزن باید آن‌قدر بزرگ باشد که آب فصل بارش را تا فصل مصرف نگه دارد، و آن‌قدر بزرگ نباشد که هیچ‌وقت پر نشود. در عمل، حجم مخزن از کوچک‌ترِ این دو عدد تعیین می‌شود: آبی که جمع می‌شود، و آبی که در فصل خشک مصرف می‌کنید.
برای حساب حجم یک مخزن با ابعاد مشخص، روش را در فرمول محاسبه حجم آب استخر به لیتر ببینید.
جنس استخر ذخیره آب باران؛ مقایسه گزینه‌ها
| نوع مخزن | مناسب برای | محدودیت |
|---|---|---|
| بتن مسلح | حجم متوسط و بزرگ، مخزن زیرزمینی، زیر حیاط یا محل تردد | طراحی سازه‌ای و آب‌بندی اصولی لازم دارد؛ اجرای آن زمان‌بر است |
| بلوک یا آجر با پوشش آب‌بند | حجم کم و عمق کم در باغ | بدون کلاف و آرماتور در عمق زیاد ترک می‌خورد؛ آب‌بندی کامل داخلی لازم است |
| استخر خاکی با ژئوممبران | حجم زیاد در زمین باز با فضای کافی | تبخیر زیاد در مخزن روباز؛ ورق در برابر سوراخ‌شدگی حساس است؛ حصار ضروری است |
| مخزن پیش‌ساخته پلی‌اتیلن | حجم کم، نصب سریع، کنار ساختمان یا زیر سایه | دفن آن فقط با مدل مخصوص زیرخاکی؛ در خاکی که آب زیرزمینی بالا دارد، مخزن خالی ممکن است شناور شود و مهار می‌خواهد؛ در آفتاب باید محافظت شود |
| مخزن فلزی | حجم کم و متوسط روی زمین | خوردگی؛ پوشش داخلی و نگهداری منظم لازم دارد |
برای ذخیره طولانی، مخزن سرپوشیده یا زیرزمینی بهتر است: آب خنک‌تر می‌ماند، تبخیر کمتر است و جلبک و پشه کمتر رشد می‌کنند. مخزن بتنی زیرزمینی همان چیزی است که در قدیم آب‌انبار نامیده می‌شد؛ نکته‌های طراحی آن را در ساخت آب‌انبار آورده‌ایم. اگر قرار است آب باران و آب چاه یا قنات برای باغ در یک استخر جمع شوند، نکته‌های استخر ذخیره آب باغ هم به کارتان می‌آید.
اجزای سیستم جمع‌آوری آب باران
- سطح جمع‌آوری: بام یا سطح سخت تمیز. بام قیرگونی تازه یا پوشش‌دار با مواد حلال‌دار، تا مدتی آب را بودار میکند.
- ناودان و لوله: با ظرفیت کافی برای رگبار، با توری در دهانه تا برگ وارد نشود.
- دور ریختن آب اول باران: آب اول هر بارش، گرد و آلودگی جمع‌شده روی بام را می‌شوید. یک محفظه یا لوله عمودی این آب را جدا میکند و بعد آب تمیزتر به مخزن می‌رود. حجم این محفظه را به مساحت بام بستگی دهید، نه یک عدد ثابت: در راهنماهای رایج، حدود نیم تا دو لیتر برای هر متر مربع بام؛ یعنی برای بام ۱۰۰ متری، ده‌ها لیتر و نه چند لیتر. بام خاکی‌تر یا نزدیک درخت حجم بیشتری می‌خواهد. محفظه باید یک شیر یا سوراخ تخلیه آهسته داشته باشد تا پیش از بارش بعدی خالی شود.
- فیلتر و ته‌نشینی: فیلتر توری پیش از ورودی و یک محفظه کوچک ته‌نشینی پیش از مخزن اصلی، لجن کف مخزن را کم می‌کنند.
- ورودی آرام: لوله ورودی تا نزدیک کف پایین برده و انتهای آن رو به بالا خم می‌شود تا رسوب کف هم نخورد.
- سرریز: با ظرفیتی دست‌کم برابر ورودی، با توری در برابر حشره و جانور، و هدایت آب اضافه به چاه جذبی، باغ یا مسیر امن؛ نه پای دیوار و فونداسیون.
- برداشت و پمپ: مکش پمپ کمی بالاتر از کف، یا با شناور مکش، تا لجن کف کشیده نشود.
- تخلیه کف و دریچه بازدید: برای شستشوی دوره‌ای.
- هواکش با توری: برای مخزن سرپوشیده.
آب‌بندی و آزمایش استخر ذخیره آب باران
مخزن بتنی یا بلوکی بدون آب‌بندی اصولی، به‌خصوص در محل اتصال کف و دیوار، درزهای اجرایی و محل عبور لوله‌ها نشت میکند. در مخزن زیرزمینی، خطر از دو طرف است: آب از مخزن به خاک و فونداسیون اطراف نشت میکند، و وقتی مخزن خالی است، آب زیرزمینی با فشار از بیرون وارد آن می‌شود. انتخاب پوشش داخلی باید هر دو حالت را در نظر بگیرد.
پیش از بهره‌برداری، مخزن پر و سطح آب به مدت چند روز علامت‌گذاری و کنترل می‌شود، با در نظر گرفتن تبخیر. روش این آزمایش را در تست آب‌بندی مخازن بتنی توضیح داده‌ایم.
کیفیت آب و نگهداری
- پیش از فصل بارش، ناودان‌ها، توری‌ها و محفظه آب اول را تمیز کنید.
- هر سال یا هر وقت لجن کف زیاد شد، مخزن را تخلیه و شستشو دهید. محفظه آب اول و فیلتر را بعد از هر چند بارش هم بازدید کنید.
- نور را از مخزن دور نگه دارید تا جلبک رشد نکند؛ درپوش کامل و تیره مؤثرترین راه است.
- همه دهانه‌ها، از جمله سرریز و هواکش، توری داشته باشند تا پشه در آب ساکن تخم نگذارد.
- اگر آب بو گرفت، علت را پیدا کنید: معمولاً برگ پوسیده، لجن کف یا ورود آب آلوده حیاط. ضدعفونی بدون رفع علت فقط موقت است.
مجوز و ملاحظات حقوقی
برای مخزن کوچک خانگی در ملک شخصی، معمولاً مجوز جداگانه‌ای لازم نیست، اما ساخت مخزن زیرزمینی بزرگ کنار دیوار همسایه یا زیر بنا، در چارچوب پروانه ساختمانی و ضوابط شهرداری بررسی می‌شود. در زمین کشاورزی، ساخت استخر ذخیره بزرگ ممکن است به استعلام از جهاد کشاورزی یا امور آب منطقه نیاز داشته باشد. پیش از ساخت، از مرجع محلی بپرسید.
هزینه ساخت استخر ذخیره آب باران به چه عواملی بستگی دارد
- حجم مخزن و اینکه روی زمین است یا زیرزمینی.
- جنس مخزن و نوع پوشش آب‌بند داخلی.
- خاک‌برداری، نوع خاک و وجود آب زیرزمینی.
- طول ناودان و لوله‌کشی از بام تا مخزن.
- فیلتر، محفظه آب اول، پمپ و سیستم برداشت.
- درپوش، حصار و تجهیزات ایمنی.
- دسترسی ماشین‌آلات به محل.
ایمنی استخر ذخیره آب باران
هر مخزن روباز یا با درپوش سبک، خطر غرق‌شدگی دارد، به‌خصوص برای کودکان. دیواره صاف و لغزنده یا ورق ژئوممبران، بیرون آمدن را حتی برای بزرگسالان سخت میکند. درپوش قفل‌دار و محکم یا حصار با در قفل‌دار ضروری است و برای استخر خاکی، طناب یا نردبان نجات کنار آب باید در دسترس باشد. ورود به مخزن سرپوشیده برای شستشو، کار در فضای بسته است: پیش از ورود تهویه کنید، تنها وارد نشوید و پمپ را از برق جدا کنید. در صورت غرق‌شدگی یا بیهوشی با اورژانس ۱۱۵ و برای نجات از فضای بسته با آتش‌نشانی ۱۲۵ تماس بگیرید. کار روی بام برای نصب ناودان هم با رعایت ایمنی ارتفاع انجام شود.
چه وقت سراغ متخصص بروید
- مخزن زیرزمینی یا بزرگ‌تر از چند متر مکعب می‌خواهید.
- مخزن کنار فونداسیون یا دیوار همسایه قرار می‌گیرد.
- در محل آب زیرزمینی بالاست.
- مخزن موجود نشت میکند یا آبش بو می‌گیرد.
- می‌خواهید آب باران و آب چاه را در یک سیستم ترکیب کنید.
گروه مهندسی برکه طراحی و ساخت آب‌انبار و مخزن ذخیره آب باران را انجام می‌دهد. کارشناس ما حضوری و رایگان محل را بازدید میکند، حجم و جنس مناسب را با شما مشخص میکند و جزئیات فیلتر، سرریز و آب‌بندی را پیش از شروع می‌گوید. ما مواد نمی‌فروشیم. برای بازدید رایگان در تهران، البرز و حومه با ۰۲۱ ۲۸۴۲ ۴۶۵۵ تماس بگیرید.
پرسش‌های رایج درباره استخر ذخیره آب باران
از هر متر مربع بام چقدر آب باران جمع می‌شود؟
هر میلی‌متر بارش روی یک متر مربع یک لیتر آب است. با در نظر گرفتن هدررفت، از هر متر مربع بام ایزوگامی یا فلزی در سال تقریباً ۰٫۸ لیتر به ازای هر میلی‌متر بارش سالانه جمع می‌شود؛ مثلاً با بارش ۲۵۰ میلی‌متر، حدود ۲۰۰ لیتر از هر متر مربع.
آب باران ذخیره‌شده را می‌شود نوشید؟
بدون تصفیه، ضدعفونی و آزمایش آزمایشگاهی، نه. آب باران بام آلودگی میکروبی و ذرات سطح بام را دارد. برای آبیاری و شستشو مناسب است.
مخزن آب باران باید زیرزمینی باشد یا روی زمین؟
مخزن زیرزمینی آب را خنک‌تر و تاریک‌تر نگه می‌دارد و جا نمی‌گیرد، اما ساخت و آب‌بندی آن پیچیده‌تر است. مخزن روی زمین ساده‌تر ساخته می‌شود و در دسترس‌تر است، ولی باید از آفتاب و یخ محافظت شود.
چطور جلوی بو گرفتن آب مخزن را بگیریم؟
با دور ریختن آب اول باران، فیلتر ورودی، درپوش کامل در برابر نور، ورودی آرام که لجن را هم نزند و شستشوی سالانه مخزن. بیشتر بوها از مواد آلی پوسیده در کف مخزن است.
آب باران بام ایزوگامی برای آبیاری مناسب است؟
برای آبیاری درختان و فضای سبز معمولاً بله، به‌خصوص با دور ریختن آب اول. روی بام تازه‌عایق‌شده یا با پوشش حلال‌دار، تا چند بارش اول آب را به مخزن نفرستید.
استخر ذخیره آب باران در زمستان یخ می‌زند؟
سطح آب مخزن روباز در سرمای شدید یخ می‌زند و لوله‌های بیرونی بیشتر در خطرند. مخزن زیرزمینی و لوله‌های زیر عمق یخ‌بندان مشکل کمتری دارند. لوله‌ها و پمپ روی زمین را در زمستان تخلیه یا عایق کنید.
7 پاسخ به “استخر ذخیره آب باران: محاسبه ابعاد، انتخاب جنس و اجزای سیستم جمع‌آوری”
این مقاله درباره استخر ذخیره آب باران واقعا اطلاعات ارزشمندی داره. البته به نظر میاد از نظر ارتفاع نصب، نکاتی هست که باید بیشتر درباره‌ش توضیح داده بشه. مثلا چه ارتفاعی مناسب‌تره و چقدر می‌تونه روی راندمان ذخیره‌سازی تأثیر بذاره؟ گروه مهندسی برکه خیلی دقیق عمل کرده ولی اگه اطلاعات بیشتری در مورد جنس مواد استفاده شده هم داده بشه، خیلی کمک می‌کنه به انتخاب بهتر.🌿
موضوعی که بحث شد، خیلی مهم و مفیده. توی این اوضاع کم‌آبی، استفاده از استخرهای ذخیره آب باران یه راه‌حل عالیه. فقط سوالی دارم، آیا برای مکان‌های گرمسیری هم این سیستم‌ها جواب می‌ده؟ چون نگران تبخیر آب هستم. گروه مهندسی برکه روی این مسئله هم کار کرده؟ بازم ممنون از اطلاعات دقیق و کاربردی که ارائه دادید.🌿
واقعاً موضوع جالبیه! همیشه فکر می‌کردم استخرهای ذخیره آب باران پیچیده و گرون باشن ولی این مقاله چیز دیگه‌ای رو نشون داد. یه سوال دارم؛ آیا نیاز به نگهداری دوره‌ای از این استخرها وجود داره و اگه آره، چطوری میشه این کار رو به ساده‌ترین شکل انجام داد؟ گروه مهندسی برکه در این زمینه هم توصیه‌هایی داره؟ اطلاعات این مقاله خیلی چشم‌گیر بود.🌿
من از گروه مهندسی برکه خیلی خوشم اومده. موضوع استخر ذخیره آب باران، یه راه‌حل خوب برای مشکل کم‌آبیه. چیزی که بهش فکر می‌کنم اینه که آیا با توجه به بارش منطقه‌ای، ظرفیت استخرها هم متغیره؟ چطور می‌تونیم از پیش‌بینی‌های هواشناسی برای بهینه‌سازی استفاده کنیم؟ این نکته‌ها خیلی توی تصمیم‌گیری مهمه و ممنون می‌شم بیشتر توضیح بدین.🌿
گروه مهندسی برکه تو این مقاله اطلاعات خیلی جامعی درباره استخر ذخیره آب باران ارائه داده. سوالی که برام پیش اومده اینه که در مناطقی که خاکشون سنگیه، چه توصیه‌ای برای نصب این استخرها دارید؟ آیا نیاز به تغییر خاصی توی طراحی یا ساخت هست؟ همچنین برای هزینه‌های نگهداری، راه‌حلی توصیه شده؟ ممنون از اطلاعات باارزشتون و وقتتون.🌿
سلام مطلبی که منتشر کردید خیلی خوبه. من یه کم در مورد نحوه نصب این استخرها کنجکاو شدم. آیا نصب اون‌ها نیاز به مجوز خاصی داره یا اینکه هرکسی می‌تونه این کار رو انجام بده؟ اگر جزئیات بیشتری در این باره و هزینه‌های جانبی وجود داره، ممنون می‌شم توضیح بدین. بازم ممنون بابت مقاله دقیق و جامعی که آماده کردید.🌿
سلام، خیلی از مقاله‌ای که منتشر کردید خوشم اومد. توضیحات کاملی درباره استخر ذخیره آب باران داده شده و این خیلی به فهم بهتر موضوع کمک می‌کنه. فقط یه مسئله که در نظر دارم، میزان آبی که این سیستم‌ها جمع‌آوری می‌کنن، چقدره؟ آیا بر اساس بارش باران منطقه ممکنه میزانش فرق کنه؟ خوشحال می‌شم اگه بیشتر در این مورد توضیح بدین. با تشکر از زحمات گروه مهندسی برکه.🌿